Κυριακή, 20 Φεβρουαρίου 2011

Μπραμς - απαγορευμένη αγάπη (4)


Το καλοκαίρι του 1853, ο 20άχρονος Γιοχάνες Μπραμς ήταν απελπισμένος. Είχε μόλις τσακωθεί με τον καλύτερό του φίλο, τον Ούγγρο βιολονίστα Έντουαρντ Ρεμένιι, που είχε μεσολαβήσει για μια συνάντησή του με το μεγάλο πιανίστα Λιστ, τον οποίο ήλπιζε να εντυπωσιάσει. Όμως ο Μπραμς παρέλειψε να εκθειάσει το τελευταίο έργο του Λιστ, με αποτέλεσμα να υπονομεύσει κάθε ελπίδα προόδου από αυτή την κατεύθυνση.
Έχοντας έρθει αντιμέτωπος με την αποτυχία, ο Μπραμς έγραψε στο βιολονίστα Γιόζεφ Γιοάκιμ, ο οποίος τον είχε υποστηρίξει στην πορεία του, ζητώντας τη βοήθειά του. Ο Γιοάκιμ του συνέστησε μια επίσκεψη στο Ντίσελντορφ, για να γνωρίσει το διακεκριμένο συνθέτη Ρόμπερτ Σούμαν και την πιανίστρια σύζυγό του Κλάρα. Στις 30 Σεπτεμβρίου, σφύζοντας από ενθουσιασμό αλλά και παραλύοντας συνάμα από ντροπή, ο Μπραμς κάθισε να παίξει μπροστά στη γυναίκα που έμελλε να κλέψει για πάντα την καρδιά του.

Ένας λαμπρός νεαρός πιανίστας
Ο Ρόμπερτ Σούμαν, μεσήλικας και ταλαιπωρημένος από διάφορες νευρικές διαταραχές, διέκρινε στο πρόσωπο του Μπραμς το λαμπρό νεαρό πιανίστα που είχε υπάρξει κάποτε εκείνος. Τον γέμισε επαίνους κι έγραψε γι΄αυτόν εγκωμιαστικά σχόλια στην εφημερίδα του, τη Νέα Εφημερίδα για τη Μουσική. Αν και μαθημένος να μην αποκαλύπτει τα αισθήματά του, ο Μπραμς ανταποκρίθηκε θερμά σ΄αυτές τις εκδηλώσεις ενθουσιασμού κι έτσι επισφραγίστηκε μια στενή φιλία με την οικογένεια Σούμαν.

Το σκίτσο του 20άχρονου Μπραμς
έγινε κατά παραγγελία του Ρόμπερτ
Σούμαν.

Η αφοσίωσή του ήταν τόσο μεγάλη, ώστε έξι μήνες αργότερα, το Φεβρουάριο του 1854, όταν ο Ρόμπερτ αποπειράθηκε να αυτοκτονήσει πέφτοντας στα νερά του Ρήνου, ο Μπραμς εγκατέλειψε τα πάντα κι έσπευσε στο πλευρό της Κλάρα. Βρήκε μια γυναίκα στα πρόθυρα κατάρρευσης. Μπορεί να τα έβγαζε πέρα με το νοικοκυριό, τα επτά παιδιά και την ανθηρή καριέρα της, όχι όμως και με έναν ψυχασθενή σύζυγο, που θα κλεινόταν σύντομα σε φρενοκομείο και θα απαγορευόταν να τον επισκεφθεί.
Αν και άπειρος στη διαχείριση ενός σπιτιού, ο Μπραμς κάλυψε το κενό που είχε αφήσει ο Σούμαν, λες και ήταν γεννημένος για αυτόν τον ρόλο. Κρατούσε λεπτομερείς λογαριασμούς των εσόδων από τα δημοσιευμένα έργα και τις επενδύσεις του Σούμαν, καθώς και όλων των δαπανών - από το ενοίκιο, τους μισθούς των υπηρετών και τα δίδακτρα, έως τα πιο μικρά έξοδα για την αγορά γραμματοσήμων.

Οικογενειακή ρουτίνα
Νοίκιασε εκεί κοντά ένα δωμάτιο και προσαρμόστηκε σε μια οικογενειακή ρουτίνα που έμελλε να διαρκέσει δύο χρόνια. Η Κλάρα του έτρεφε τυφλή εμπιστοσύνη. Όταν επέστρεψε στα κοντσέρτα, μετά τη γέννηση του όγδοου παιδιού της, ο Μπραμς ανέλαβε πρόθυμα και το ρόλο του παιδαγωγού. Βοηθούσε στη φροντίδα των μικρότερων παιδιών, ενώ επέβλεπε την πρόοδο των μεγαλύτερων στο σχολείο.
Στο μεταξύ, η δική του πορεία ως πιανίστα σε συναυλίες είχε ανακοπεί, προς μεγάλη ανησυχία των γονιών του. Τον θαύμαζαν που συμπαραστεκόταν στους φίλους του, αγωνιούσαν όμως για την καριέρα του. Ο Μπραμς δεν είχε τέτοιους ενδοιασμούς. Δεν τον ενθουσίαζε η ιδέα να κερδίζει τα προς το ζην παίζοντας πιάνο και προτιμούσε να δοκιμάσει την τύχη του ως συνθέτης. Καθώς το στενόχωρο διαμέρισμά του δε χωρούσε ένα πιάνο - που δεν μπορούσε άλλωστε να το αποκτήσει με το πενιχρό του επίδομα - εκμεταλλεύτηκε το καταπληκτικό όργανο των Σούμαν.

Δυνατός, ρομαντικός έρωτας
Η Κλάρα Σούμαν, την οποία ο
Μπραμς ερωτεύτηκε απελπισμένα.
Το 1856, μετά από δύο βασανιστικά χρόνια, ο Σούμαν πέθανε στο άσυλο, χωρίς να έχει ξαναβρεί τα λογικά του. Εκείνο τον καιρό, η βαθιά αφοσίωση του Μπραμς προς την Κλάρα είχε μετατραπεί σε ένα μεγάλο, ρομαντικό έρωτα. Ωστόσο, δεν τολμούσε να της μιλήσει για τα συναισθήματά του. Η εξαιρετικά συγκρατημένη του φύση, σε συνδυασμό με τις τραγικές συνθήκες που τους είχαν φέρει κοντά, απαγόρευαν μια τέτοια εξομολόγηση. Μετά το θάνατο του Ρόμπερτ, ο Μπραμς χρειάστηκε σχεδόν ένα χρόνο για να βρει το κουράγιο και να της ομολογήσει την αγάπη του.
Η Κλάρα γνώριζε πάντα ότι ο ταλαντούχος νεαρός συνθέτης την αγαπούσε, και δεν τον είχε αποθαρρύνει τότε που τον είχε τόσο ανάγκη. Αν και 14 χρόνια μεγαλύτερή του, ενδιαφερόταν και εκείνη γι αυτόν και, τώρα που είχε χαθεί ο Ρόμπερτ, αποζητούσε όλο και περισσότερο τη φιλία και τη συμπαράστασή του. Παράλληλα, όμως, ήξερε ότι είχαν γίνει αντικείμενο κακεντρεχούς κουτσομπολιού και προσπαθούσε να κρατάει πάντα τους τύπους.

Ξοδεμένο πάθος
Μοιάζει, λοιπόν, μάλλον αμφίβολο αν η σχέση αυτή ξεπέρασε ποτέ τα όρια του πλατωνικού έρωτα. Δυο χρόνια μετά το θάνατο του Σούμαν, ο Μπραμς είχε ερωτευτεί ξανά και το πάθος του για την Κλάρα έσβησε. Μια βαθιά, αμοιβαία αγάπη πήρε τη θέση αυτού του πάθους και οι δυο τους έμειναν στενοί φίλοι για σαράντα ολόκληρα χρόνια.
Η Κλάρα επέστρεψε στο κύκλωμα των συναυλιών, μαγεύοντας την Ευρώπη για τα επόμενα 35 χρόνια, ενώ ο Μπραμς έγινε ο μεγαλύτερος εν ζωή συνθέτης της Γερμανίας. Συναντιόντουσαν όποτε μπορούσαν. Μερικές φορές εκείνος δεχόταν κάποιες προσκλήσεις σε πόλεις που βρίσκονταν κοντά στο μέρος όπου έμενε η Κλάρα, μόνο και μόνο για να τη δει. Το 1862, έχοντας πάει να παρακολουθήσει το Μουσικό Φεστιβάλ του Ρήνου στην Κολωνία, την επισκέφτηκε στο Μίνστεραμ-Σταιν, ενώ το 1887 διέκοψε τις καλοκαιρινές διακοπές του στο Χοφστέτεν για να την επισκεφθεί στη Φρανκφούρτη, όπου εκείνη έδινε μία συναυλία.
Διατηρούσαν αλληλογραφία κι έστελναν παρτιτούρες ο ένας σ τον άλλο για να τις σχολιάσει. Ο Μπραμς ενδιαφερόταν για τη γνώμη της Κλάρα σχετικά με τις συνθέσεις του, αλλά σπάνια άλλαζε κάτι, εκτός κι αν συμφωνούσε απόλυτα μαζί της. Ωστόσο, η Κλάρα πρωτοερμήνευσε δέκα έργα του, κάνοντας στην αρχή το 1854, στη Λειψία, με τη Σονάτα σε Φα ελάσσονα.
Ένας από τους στενότερους φίλους του
Μπραμς, ο βιολονίστας Γιόζεφ Γιοάκιμ,
για τον οποίο ο συνθέτης έγραψε το Κοντσέρτο
για Βιολί σε Ρε μείζονα. Εδώ τον συνοδεύει
στο πιάνο η Κλάρα Σούμαν.
Επίσης, η Κλάρα τον παρηγόρησε όταν το Πρώτο Κοντσέρτο του για Πιάνο αποδοκιμάστηκε στην ίδια σκηνή, πέντε χρόνια αργότερα. Συχνά έλεγχε τις συνθέσεις του Μπραμς για τυχόν λάθη. Στις σπάνιες συναντήσεις τους, όπως τότε που εκείνος είχε παραστεί στα αποκαλυπτήρια ενός μνημείου προς τιμήν του Σούμαν στη Βόνη, το 1880, η Κλάρα τον μάλωνε για "άτσαλο παίξιμο" γιατί δε μελετούσε τακτικά. Του έγραφε ατέλειωτα γράμματα για τις οικογενειακές της στενοχώριες, ιδιαίτερα όταν τρία από τα παιδιά της πέθαναν, κι ο Μπραμς ξόδευε αμέτρητες σελίδες χαρτιού για να της θυμίζει την αιώνια υποστήριξή του. Και, λες και ήθελε να τον ξεπληρώσει για τις μέρες που φρόντιζε το σπιτικό της, εκείνη ανέλαβε να βάλει σε τάξη τα οικονομικά του, όταν άρχισαν να φτάνουν τα κέρδη από τις εκδόσεις των έργων του.

Ο θάνατος της Κλάρα
Ξαφνικά, το 1890, ο Μπραμς κατέστρεψε ανεξήγητα πολλά από τα προσωπικά του έγγραφα, ανάμεσά τους και τις πρώτες απαντήσεις της Κλάρα στις φλογερές ερωτικές του εξομολογήσεις. Το μέγεθος του πάθους τους και η φύση της σχέσης τους έμειναν έτσι ασαφή. Το μυστικό πέθανε μαζί με την Κλάρα, στις 20 Μαΐου του 1896.
Ο Μπραμς συγκλονίστηκε μαθαίνοντας τα νέα την επόμενη μέρα. Παρόλο που είχε καταλάβει ότι το τέλος της Κλάρα πλησίαζε, αφού εκείνη είχε πάθει δύο εγκεφαλικά επεισόδια, το τετελεσμένο του γεγονότος τον τσάκισε ψυχικά. Έχασε το τρένο του και δεν πρόλαβε την κηδεία της, ήταν όμως παρών στη Βόνη όταν την έθαβαν στο πλευρό του συζύγου της.
Αρκετοί φίλοι του Μπραμς είπαν ότι ο χαμός της Κλάρα τον καταρράκωσε και σωματικά. Κατόρθωσε να συνθέσει στη μνήμη της τα καλύτερα φωνητικά του έργα, τα Τέσσερα Σοβαρά Τραγούδια, προτού υποκύψει στον καρκίνο του ήπατος, λιγότερο από ένα χρόνο μετά, στις 3 Απριλίου 1897, ένα μήνα πριν τα 64α γενέθλιά του.

(Orbis Publishing Limited, μετάφραση: Τόνια Κοβαλένκο)

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου